Khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn mở đầu của quá trình tố tụng hình sự, giữ vai trò xác định có hay không dấu hiệu tội phạm để cơ quan có thẩm quyền tiến hành điều tra theo quy định pháp luật. Năm 2026, quy trình khởi tố vụ án hình sự được thực hiện theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung các năm 2021, 2025); Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung các năm 2017, 2025) cùng Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015.

I. Khởi tố vụ án hình sự là gì?

Khởi tố vụ án hình sự là hoạt động tố tụng do cơ quan có thẩm quyền thực hiện nhằm xác định vụ việc có dấu hiệu tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự để ra quyết định khởi tố vụ án và tiến hành điều tra.

Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, chỉ khi có căn cứ xác định dấu hiệu tội phạm thì cơ quan có thẩm quyền mới được ra quyết định khởi tố vụ án hình sự. Việc khởi tố không dựa trên suy đoán hoặc cảm tính mà phải căn cứ vào tài liệu, chứng cứ, nguồn tin về tội phạm đã được kiểm tra, xác minh hợp pháp.

II. Căn cứ khởi tố vụ án hình sự và cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự

1. Các căn cứ khởi tố vụ án hình sự

Theo Điều 143 Bộ luật Tố tụng hình sự, căn cứ khởi tố vụ án hình sự gồm:

Tố giác của cá nhân;
Tin báo của cơ quan, tổ chức, cá nhân;
Tin báo trên phương tiện thông tin đại chúng;
Kiến nghị khởi tố của cơ quan nhà nước;
Cơ quan có thẩm quyền trực tiếp phát hiện dấu hiệu tội phạm;
Người phạm tội tự thú.

Mọi nguồn tin về tội phạm sau khi tiếp nhận đều phải được kiểm tra, xác minh theo trình tự luật định.

2. Cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự

Theo Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự, các cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự gồm:

Cơ quan điều tra của Công an nhân dân;
Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân;
Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao;
Một số cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra như Bộ đội Biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, Cảnh sát biển, Kiểm ngư;
Viện kiểm sát trong trường hợp hủy bỏ quyết định không khởi tố vụ án hình sự.

III. Quy trình khởi tố vụ án hình sự năm 2026

1. Tiếp nhận nguồn tin về tội phạm

Khi tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm hoặc kiến nghị khởi tố, cơ quan có thẩm quyền phải lập biên bản tiếp nhận và ghi vào sổ tiếp nhận nguồn tin về tội phạm.

Trường hợp tiếp nhận qua điện thoại hoặc phương tiện điện tử, cơ quan tiếp nhận phải ghi chép đầy đủ nội dung, xác minh thông tin người cung cấp và tổ chức xử lý ngay theo quy định.

Việc từ chối tiếp nhận tin báo tội phạm trái quy định pháp luật bị xem là hành vi vi phạm tố tụng.

2. Kiểm tra, xác minh nguồn tin về tội phạm

Sau khi tiếp nhận, cơ quan điều tra hoặc cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra tiến hành:

Thu thập tài liệu;
Lấy lời khai;
Trưng cầu giám định;
Yêu cầu định giá tài sản;
Khám nghiệm hiện trường;
Xác minh nhân thân người liên quan;
Áp dụng các biện pháp tố tụng cần thiết theo luật định.

Theo Bộ luật Tố tụng hình sự, thời hạn kiểm tra, xác minh nguồn tin về tội phạm là 20 ngày kể từ ngày tiếp nhận. Đối với vụ việc phức tạp, thời hạn được gia hạn nhưng phải được Viện kiểm sát phê chuẩn theo đúng quy định.

Trong giai đoạn này, Viện kiểm sát thực hiện quyền kiểm sát nhằm bảo đảm hoạt động xác minh tuân thủ pháp luật, tránh tình trạng bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội.

3. Ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự

Sau khi kết thúc quá trình xác minh, cơ quan có thẩm quyền đưa ra một trong các quyết định sau:

Quyết định khởi tố vụ án hình sự;
Quyết định không khởi tố vụ án hình sự;
Quyết định tạm đình chỉ việc giải quyết nguồn tin về tội phạm.

Trường hợp đủ căn cứ xác định hành vi có dấu hiệu tội phạm được quy định trong Bộ luật Hình sự thì cơ quan có thẩm quyền bắt buộc ra quyết định khởi tố vụ án hình sự.

Những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự 2015 là cơ sở pháp lý trực tiếp để xác định dấu hiệu tội phạm.

Quyết định khởi tố phải ghi rõ:

Thời gian, địa điểm ra quyết định;
Căn cứ pháp luật áp dụng;
Điều luật của Bộ luật Hình sự được áp dụng;
Nội dung vụ việc;
Người ký quyết định.

Sau khi ban hành, quyết định khởi tố được gửi cho Viện kiểm sát để thực hiện kiểm sát theo quy định.

IV. Các trường hợp không khởi tố vụ án hình sự

Theo Điều 157 Bộ luật Tố tụng hình sự, không khởi tố vụ án hình sự trong các trường hợp:

Không có sự việc phạm tội;
Hành vi không cấu thành tội phạm;
Người thực hiện hành vi chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự;
Người thực hiện hành vi đã chết;
Hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự;
Tội phạm đã được đại xá;
Vụ án đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ có hiệu lực pháp luật.

Những quy định này bảo đảm nguyên tắc không xử lý hình sự trái pháp luật và bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự.

V. Vai trò của Viện kiểm sát trong giai đoạn khởi tố vụ án hình sự

Viện kiểm sát có trách nhiệm kiểm sát tính hợp pháp và có căn cứ của quyết định khởi tố vụ án hình sự. Nếu phát hiện việc khởi tố không đúng quy định, Viện kiểm sát yêu cầu hủy bỏ quyết định khởi tố. Ngược lại, nếu cơ quan điều tra không khởi tố dù đã đủ căn cứ thì Viện kiểm sát ra quyết định hủy bỏ quyết định không khởi tố và yêu cầu khởi tố vụ án.

VI. Kết luận

Khởi tố vụ án hình sự là bước nền tảng của toàn bộ quá trình tố tụng. Nếu việc khởi tố được thực hiện đúng pháp luật sẽ bảo đảm xử lý kịp thời tội phạm; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân; ngăn chặn hành vi bỏ lọt tội phạm; hạn chế oan sai trong hoạt động tố tụng và tạo căn cứ pháp lý cho hoạt động điều tra, truy tố và xét xử.

Cần hỗ trợ về thủ tục khởi tố vụ án hình sự tại Hưng Yên?

Nếu bạn cần hỗ trợ về thủ tục khởi tố vụ án hình sự tại Hưng Yên hoặc cần tư vấn, soạn hồ sơ hoặc đại diện tham gia tố tụng, liên hệ Luật Phúc Khánh để được hỗ trợ chuyên nghiệp:

Hotline/Zalo: 0362.296.939 — hoặc truy cập luatphuckhanh.com để được gửi yêu cầu tư vấn miễn phí ngay hôm nay.