Người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc là những người thân được pháp luật bảo đảm một phần di sản tối thiểu, dù người lập di chúc không cho họ hưởng hoặc cho hưởng ít hơn. Quy định này tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 thường làm thay đổi đáng kể cách chia di sản so với nội dung di chúc.

1. Người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc là ai?

Theo khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, những người sau vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó:

Danh sách người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc là cố định; anh chị em ruột, cháu, con thành niên có khả năng lao động không thuộc người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc. Họ chỉ được hưởng nếu di chúc cho hưởng hoặc phần di sản được chia theo pháp luật.

Con thành niên không có khả năng lao động

Bộ luật Dân sự không định nghĩa cụ thể tiêu chí “không có khả năng lao động”. Để được công nhận là người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc theo diện này, thực tiễn thường dựa trên kết luận giám định y khoa, hồ sơ bệnh án, xác nhận khuyết tật; đây là điểm dễ phát sinh tranh chấp và còn nhiều quan điểm khi đánh giá.

2. Cách tính phần của người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc

Để tính phần của người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc, thực hiện 3 bước:

1. Xác định tổng giá trị di sản của người chết (nếu là tài sản chung vợ chồng thì chỉ lấy phần của người chết).
2. Giả định toàn bộ di sản chia theo pháp luật: xác định số người thừa kế ở hàng thứ nhất theo Điều 651 và chia đều để tìm một suất.
3. Nhân một suất với 2/3; nếu di chúc cho người đó ít hơn mức này thì phải bù đủ.

Hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Quy tắc chia theo pháp luật được trình bày tại bài chia thừa kế đất đai khi không có di chúc.

GỌI NGAY 0362.296.939 – TƯ VẤN SUẤT THỪA KẾ BẮT BUỘC

3. Ví dụ tính phần người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc

Ông A. tại Hưng Yên chết năm 2026, phần di sản của ông trị giá 1,2 tỷ đồng. Di chúc để lại toàn bộ cho con trai cả (đã thành niên, có khả năng lao động). Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ ông A., mẹ ông A., con trai cả và con gái út 15 tuổi.

Như vậy, dù di chúc để lại toàn bộ cho con trai cả, ba người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc vẫn nhận tổng cộng 600 triệu đồng. Nếu không có ai thuộc diện này, con trai cả được hưởng toàn bộ di sản theo di chúc.

4. Khi nào không là người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc?

Theo khoản 2 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, quy định về người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc không áp dụng đối với:

• Người từ chối nhận di sản theo Điều 620 Bộ luật Dân sự.
• Người không có quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621: bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản; vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng; lừa dối, cưỡng ép, ngăn cản người để lại di sản lập di chúc…

Tuy nhiên, người thuộc Điều 621 vẫn được hưởng nếu người để lại di sản đã biết hành vi của họ nhưng vẫn cho hưởng di sản theo di chúc.

Người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc có được ưu tiên nhận hiện vật?

Luật không quy định quyền ưu tiên nhận hiện vật. Khi chia, các bên có thể thỏa thuận người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc nhận tiền tương ứng 2/3 suất, còn người hưởng theo di chúc giữ nhà đất. Nếu không thỏa thuận được, Tòa án quyết định cách chia phù hợp với giá trị di sản, nhu cầu chỗ ở và khả năng thanh toán chênh lệch của các bên.

Ví dụ: căn nhà là di sản duy nhất và người vợ đang sinh sống tại đó; Tòa án có thể giao nhà cho người đang ở và buộc thanh toán giá trị cho các đồng thừa kế khác. Mỗi vụ việc được đánh giá theo chứng cứ riêng, không có kết quả chung cho mọi trường hợp.

5. Con chưa thành niên hưởng thừa kế: ai quản lý tài sản?

Khi con chưa thành niên hưởng thừa kế, người đại diện theo pháp luật (thường là cha hoặc mẹ còn sống, hoặc người giám hộ) thay mặt con nhận và quản lý phần di sản. Việc định đoạt tài sản của con phải vì lợi ích của con và tuân thủ các hạn chế của Bộ luật Dân sự đối với giao dịch của người đại diện.

Khi làm thủ tục khai nhận di sản có con chưa thành niên, tổ chức hành nghề công chứng sẽ yêu cầu giấy tờ về người đại diện. Tham khảo bài khai nhận di sản thừa kế.

6. Lập di chúc thế nào để tránh tranh chấp?

• Liệt kê đầy đủ người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc tại thời điểm lập và dành cho họ ít nhất 2/3 suất.
• Ghi rõ di sản là tài sản riêng hay phần trong tài sản chung vợ chồng.
• Lập di chúc có công chứng hoặc có người làm chứng đủ điều kiện.
• Cập nhật di chúc khi hoàn cảnh gia đình thay đổi (sinh thêm con, con đã thành niên, ly hôn).

Điều kiện của di chúc hợp pháp và người làm chứng được hướng dẫn tại bài di chúc hợp pháp và người làm chứng di chúc.

7. Tranh chấp về quyền của người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc

Khi những người thừa kế không thống nhất cách tính phần của người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc, người có quyền có thể khởi kiện tại Tòa án nhân dân khu vực nơi có bất động sản hoặc nơi bị đơn cư trú. Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm với bất động sản và 10 năm với động sản kể từ thời điểm mở thừa kế.

Chứng cứ cần chuẩn bị: di chúc, giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ, tuổi của con tại thời điểm mở thừa kế, giấy tờ về di sản và chứng cứ về tình trạng không có khả năng lao động (nếu có).

8. Câu hỏi thường gặp về người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc

Vợ đang ly thân có được hưởng 2/3 suất không?

Có, nếu chưa có bản án, quyết định ly hôn có hiệu lực tại thời điểm mở thừa kế, người vợ vẫn là người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc.

Con 17 tuổi khi bố mất, nay đã 20 tuổi có còn được hưởng không?

Có. Độ tuổi được xác định tại thời điểm mở thừa kế, không phải thời điểm chia di sản.

Di chúc cho người con 150 triệu, trong khi 2/3 suất là 200 triệu thì sao?

Người con được bù thêm 50 triệu đồng để đủ 2/3 suất; phần bù lấy từ phần của những người được hưởng theo di chúc.

9. Dịch vụ tư vấn thừa kế theo di chúc tại Luật Phúc Khánh

Luật Phúc Khánh hỗ trợ khách hàng tại Hưng Yên và Thái Bình (cũ) trong các vụ việc liên quan đến người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc: soạn di chúc bảo đảm quyền của những người này; tính toán phần di sản của từng người; lập văn bản thỏa thuận phân chia; đại diện, bảo vệ quyền lợi trong vụ án tranh chấp di chúc tại Tòa án.

GỌI NGAY 0362.296.939 – LUẬT SƯ THỪA KẾ HƯNG YÊN

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 620, Điều 621, Điều 623, Điều 644, Điều 651).
• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Luật Công chứng số 46/2024/QH15 – văn bản.